باکو، آذربایجان — زمانی که ۵۰۰ نفر در مرکز سینمایی نظامی برای نخستین نمایش فیلم «دویست سال تاریخ پنهان» گرد هم آمدند، هدفشان آشنایی با بخشی از تاریخ کشورشان بود که علیرغم تأثیر عمیق آن بر توسعهٔ فرهنگی جمهوری آذربایجان، تا حد زیادی ناشناخته مانده بود.
این مستند به کارگردانی کماله موسازاده (Kamala Musazade)، مسیر پیمودهشده توسط جامعۀ بهائی در جمهوری آذربایجان را از طریق روایتهای شخصی و تحلیلهای دانشگاهی بررسی میکند. در میان حاضران در نخستین نمایش این فیلم، روزنامهنگاران، هنرمندان، شاعران، موسیقیدانان و نمایندگانی از دولت حضور داشتند؛ گردهماییای که نشاندهندۀ علاقۀ گسترده برای درک نقش این جامعه در جنبههای گوناگون توسعهٔ اجتماعی جمهوری آذربایجان بود.
رمضان عسگرلی (Ramazan Asgarli)، عضو محفل روحانی ملّی بهائیان جمهوری آذربایجان، در سخنان آغازین خود اهمیت این فیلم را اینگونه توصیف کرد: «این تاریخ که در تار و پود تاریخ کشورمان تنیده شده، به دلایل گوناگون برای مدتها از دید عموم پنهان مانده است. اکنون زمان آن رسیده که مردم کشور ما سرانجام با این تاریخ آشنا شوند و با آن ارتباط برقرار کنند.»
این مستند فراتر از یک روایت صرفاً تاریخی است. این فیلم از طریق مصاحبه با اعضای جامعه، تصاویر تاریخی و تحلیل صاحبنظران، به بررسی این موضوع میپردازد که چگونه اصول بهائی—مانند یگانگی نوع بشر، برابری زنان و مردان و هماهنگی میان علم و دین—در دورهای سرنوشتساز از تاریخ جمهوری آذربایجان، بر فضای فکری و فرهنگی این کشور تأثیر گذاشته است.
یکی از جذابترین بخشهای این مستند به داستان طاهره، شاعر و قهرمان بهائیِ جنبشِ آزادی زنان در قرن نوزدهم میپردازد. در سال ۱۸۴۸، در گردهمایی بدشت، طاهره در یکی از جلسات بدون روبندهای ظاهر شد که طبق سنتهای اسلامی الزامی بود؛ اقدامی که نماد آغاز عصری جدید گردید.
این فیلم همچنین به بررسی پیوندهای آیین بهائی با شخصیتهای برجستهٔ جنبش روشنگری در جمهوری آذربایجان میپردازد. نویسندگان و شاعرانی همچون حسین جاوید (Huseyn Javid)، میرزا علیاکبر صابر (Mirza Alakbar Sabir)، عبدالخالق یوسف (Abdulkhalig Yusif) و جعفر جبارلی (Jafar Jabbarli)، که از چهرههای برجستهٔ میراث ادبی این کشور هستند، از اصول بهائی الهام گرفتند یا جذب آن شدند. جامعهٔ بهائی همچنین طرحهای مترقی آموزشی را پایهگذاری کرد که از آن جمله میتوان به تأسیس نخستین مدرسهٔ دخترانه در سال ۱۹۰۱ در باکو اشاره کرد؛ اقدامی که نمایانگر تأکید آیین بهائی بر آموزش همگانی و پیشرفت زنان بود.
این فیلم علاوه بر مستند کردن تاریخ، به بررسی این موضوع میپردازد که این تاریخ برای مواجهه با چالشهای امروز چه معنایی دارد. آقای عسگرلی در این مراسم اشاره کرد: «ما اکنون در حال تجربهٔ یک بحران تمدنی جهانی هستیم، و تردیدی نیست که این بحران، ماهیتی اخلاقی و معنوی دارد. این بحران بشریت را وادار میکند تا به ضرورتِ دستیابی به آن صلح جهانی که مدتها رویایش را داشته است، واقف شود.»
او توضیح داد که این فیلم «نگاهی به تاریخ جامعهٔ بهائی آذربایجان دارد و داستان زندگی افرادی را بازگو میکند که خود را وقف کسب دانش در مسیر صلح کردهاند، شیوههای نوینی برای برقراری ارتباط با یکدیگر ایجاد میکنند و با آغوش باز همگان را به همراهی در این مسیر دعوت میکنند.»
شرکتکنندگان اشاره کردند که این فیلم به آنها کمک کرد تا این تحولات تاریخی را از زاویهای تازه ببینند. شهرت الدنیز (Shöhrət El-Dəniz)، روزنامهنگار و سردبیر Vision TV، خاطرنشان کرد: «با وجود دنیایی مملو از جنگ و منازعه، اشتیاق بشر برای صلح هرگز خاموش نشده است. پیام صلحِ آذربایجان برای بشریت در سراسر این فیلم به وضوح مشاهده میشود.»
نویسنده، گان تورالی (Gan Turalı)، دربارهٔ اهمیت این مستند برای درک تاریخ فکری آذربایجان گفت: «از اواسط قرن نوزدهم، آیین بهائی تأثیری عمیق بر فضای فرهنگی و اجتماعی آذربایجان داشته است و توجه بسیاری از روشنفکران این کشور را جلب کرده و جهانبینی آنان را ارتقا داده است. این فیلم به شکلی روشن نشان میدهد که چهرههای برجسته ادبیات آذربایجان، از جمله میرزا علیاکبر صابر، حسین جاوید و جعفر جبارلی چگونه به آیین بهائی مینگریستند و از ایدههای آن الهام میگرفتند.»
این مستند با همکاری «مرکز ملّی سینما» و جامعۀ بهائیان آذربایجان تهیه شده است و برنامهریزیهایی در حال انجام است تا در دیگر شهرهای آذربایجان نیز به نمایش گذاشته شود.
آقای عسگرلی توضیح داد که تولیدکنندگان این فیلم امیدوارند که این اثر بتواند زمینهساز گفتوگوهای گستردهتر دربارهٔ میراث معنوی و تنوع فرهنگی آذربایجان باشد؛ بهویژه در شرایط کنونی که اجتماعات در سراسر جهان با چالشهایی مانند قطبیشدن و درگیری مواجه هستند.
او گفت: «روحِ زمانهٔ ما، یگانگی نوع بشر و صلح جهانی است» و افزود: «تنها یک مسیر برای دستیابی به این صلح وجود دارد و آن مسیر، خدمت عاشقانه به تمامی انسانهاست.»
این فیلم را میتوانید در ادامه یا در یوتیوب تماشا کنید.
